Sadaka Annabi Ibraahiima
Assalaam ‘alaykum. Men salminii on e innde Alla Jooma Ɓuttu, on faandiiɗo yo mo kala ar e faamude jaɓa laawol makko feewungol ngol, ɓuttu wonana ontigi ko lannataa. Meɗen weltanii Alla ko o newnanii men sifanagol on ndee yewtere wi’eteende “Laawol Peewal Ngol”
E nder ɗii yewtereeji men suutaaɗi ka Tawreeta, en nanii taariikaaji annabi Ibraahiima hittuɗi. Hande hiɗen hewtude ka ɓuri e hittude ɗon, ɗun ko fii Donkin.
Ka yewtere men sakkitiinde, en nanuno no Alla yeɗiri annabi Ibraahiima e neene Saarata ɓiɗɗo fii hunnugol ahadi ndi o fodi ɓe ko neeɓi. On ɓiɗɗo maɓɓe innaa Issaaqa. Alla fodi annabi Ibraahiima, o sincay leɲol hesol e fee Issaaqa, o barkiniraa leƴƴi aduna on ɗin fow e fee ngol leɲol. En nanuno kadi no Ismaa’iila e neene Haajirata yumma mun yaltirnoo ka galle annabi Ibraahiima, ɓe hoɗoyi takko Misira. Issaaqa lutti ka galle Ibraahiima, ɓay ko kanko wonnoo ko Alla fodi.
Ŋande goo Alla yamirno annabi Ibraahiima waɗugol huunde hawniinde. Heɗoɗen Tawreeta ka simoore noogay e ɗiɗaɓere: « Ɓawto ɗun, Alla ndarndii annabi Ibraahiima, o wi’ii mo: <Ibraahiima.> Ibraahiima jaabii, <Naamu.> Alla daalani mo: <Ƴettu ɓiɗɗo maa bajjo on, on mo yiɗuɗaa, ɗun ko Issaaqa, yahaa e ndii leydi Moriyaa, waɗoyaa mo ɗon sadaka sunneteeɗo e hoore ngon fello ngo mi holloyay maa! > » (Fuɗɗoode 22:1-2) Ko honɗun ? Ko honɗun Alla yamiri annabi Ibraahiima ? Alla yamiri mo ƴettugol ɓiɗɗo makko yiɗaaɗo on, o naɓa mo e fello, o anniyoo mo ton sadaka sunneteeɗo ! No ɗun wonirta ? Annabi Ibraahiima habbike duuɓi noogay e jowi timmuɗi fii heɓugol ɓiɗɗo mo Alla fodi mo on, jooni non Alla no yamirde mo yo o waɗoy on ɓiɗɗo makko sadaka !
Taw ko honno Ibraahiima gerdunoo ɗun ? Hara o salino ɗoftagol daaluyee Alla on, ɓay ko ko metti jaɓude ? Heɗoɗen ko Tawreeta on wi’i: « Ibraahiima immii bimbi law, o fecci leɗɗe fii sunna on, o haɓɓi mbabba makko mban, o ƴetti Issaaqa ɓiɗɗo makko on e kurkaaduuɓe makko ɗiɗo, o sutanii nden nokkuure nde Alla daalannoo mo fii mun. » (Fuɗɗoode 22: 3-4)
E nder balɗe tati annabi Ibraahiima e ɓiɗɗo mun on e kurkaaduuɓe mun ɗiɗo no e hoore laawol fii yahugol e ngon fello ngo Allaahu on hollunoo annabi Ibraahiima. Tawi annabi Ibraahiima ɓattike nokkuure ka o anniyoto waɗugol ɓiɗɗo makko yiɗaaɗo on sadaka sunneteeɗo ɗon. Ɓernde makko nden wa’i wa si feccoto ! Enen ɓe womɓe heɗaade fewndo ɗoo, hiɗen andi wonde Alla ndarndotono woni gomɗinal Ibraahiima ngal. Annabi Ibraahiima kaɲun andaano ɗun! Kon ko Alla landi mo ɗon, hinaa ko weli fii.
Tawreeta on no holli kadi fahin: « Ka ɓe heɓunoo ɗon balɗe tati yaadu, Ibraahiima ɓanti gite, o haynii nden nokkuure ka woɗɗitii. Ontuma o wi’i kurkaaduuɓe makko ɓen: < Luttidee ɗoo e mbabba mban haa min e kun paykun men yaha too men juuloya, ontuma men ara, men tawta on ɗo. »
Ibraahiima ƴetti leɗɗe sunna ɗen o rondi ɗe Issaaqa mo makko. Kanko o ƴetti laɓi kin e yiite ngen, ɓe yaadi kamɓe ɗiɗo. E nder ko ɓe yahata kon, Issaaqa wi’i ben mun: < Baaba’en! > Ibraahiima jaabii: < Naamu, boobo an. > Issaaqa wi’i: < E hino yiite ngen e leɗɗe ɗen, kono ko honto non baalii hettoyteengi sunna ngin woni ? > Ibraahiima jaabii: < Boobo an, Alla tigi ndaaray fii ngin baalii sunna. > Ɓe jokki yaadu maɓɓe. Ɓay ɓe hewtii e nden nokkuure nde Alla daalannoo mo fii mun, Ibraahiima moƴƴini ɗon layyorde. O fawi ɗon falimaaje ɗen. O haɓɓi Issaaqa mo makko o wallini ka hoore falimaaje. Ontuma o ƴetti laɓi kin fii layyagol Issaaqa mo makko.
Ko fewndo ɗon malaa’ikaajo Joomiraaɗo on noddi mo kanko Ibraahiima iwrude ka kammu, o wi’i < Ibraahiima ! Ibraahiima ! > O jaabii < Naamu ! > Ontuma malaa’ikaajo on wi’i mo: < Wota a fawu paykun kun jungo, wota a waɗu kun hay huunde. Sabu mi fellitii jooni ko a huloowo Alla, ɓay a salanaaki lan ɓiɗɗo maa bajjo on. > Ibraahiima ɓanti gite, o haynii ngaari baalii ndi galaaɗi mun fallii e pitahun. Ontuma Ibraahiima yahi, addoyi ngin ngaari baalii, o hetti ngin sunna lonto ɓiɗɗo makko on. Ibraahiima inni nden nokkuure < Faabo Joomiraaɗo on. > Ko ɗun waɗi si hino wi’ee haa hande, < Faabo heɓoto ka pelle Joomiraaɗo on. > (Fuɗɗoode 22:4-14)
Pellet oo taariika ɗoo ko hittuɗo, himo haanaa fensiteede kadi. E hino ko men faalaa sifaade hande. Fii no faamiren on sadaka annabi Ibraahiima, en siforay mo nooneeji tati. Ka aranun, ndaaren ko feƴƴunoo kon, ka ɗimmun, ndaaren firo mun, ka tammun ndaaren ko Alla hiitii kon.
Hino ko waɗi kon: Alla ndarndii gomɗinal Ibraahiima ngal, ngaari baalii maayi lonto ɓiɗɗo makko on. E hino ko ɗun firi: Alla tippude e peewal mun, yamiri ɓiɗɗo annabi Ibraahiima on ko wareteeɗo, ɓayru ko o junuubankeejo wano ɓiɓɓe Aadama luttuɓe ɓen fow non. Kono tippude e yurmeende nde o jogii nden, o dandi on ɓiɗɗo Ibraahiima waregol. Ko yo wonkii goo itte fii yo ɓiɗɗo annabi Ibraahiima on hisiniree waregol. Daaluyee Alla on no holli wonde en fow hiɗen nandita e on ɓiɗɗo Ibraahiima. Ko en junuubankeeɓe ɓe Alla ɲaawata. Bay non Alla no yiɗi en, o faala yo en daɗu. Ko honno non daɗirten? Taariika julde Donkin nden no holli en wonde kisiyee mo Alla hoddiri on ko sadaka timmuɗo heɓorta. No andirten on sadaka ko timmuɗo?
Tawreeta on no holli en ko galaaɗi baalii ngin farlinoo e pitahun kun. Tawi ɓattatere woo alaa e ɓandu maggil. Si tawno ngil baalii no wondunoo e ella ko o fotata fanɗude woo, ngii gasataano lontinireede ɓiɗɗo Ibraahiima on ka layyorde, sadaka mo Alla waɗi on, ko laaɓuɗo poy mo wondaa e ella !
Ka simooje arane Tawreeta on, en nanuno fii ngol laawol feewungol ngol Alla sinci. Hiɗon anditi fii maggol ? Ɓawto ko Aadama e Hawaa waɗi junuubu on, Alla daalanno ɓe, junuubu ko mayde yoɓitirte; si hinaa ƴiiƴan hibbaa yaafuyee junuubu heɓotaako. Kala faalaaɗo yaafaneede junuubu, no haani anniyaade ittugol sadaka baalii, o hirsa ngii, o ɓanna yeeso Alla, o sunna. Baalii ngii bonnaa hay huunde no haani maayude lonto neɗɗo bonnuɗo on. Ko rewrude e ngol laawol tun Alla yaaforta ɓiɓɓe Aadama ɓen junuubaaji maɓɓe, ɓe wona feewuɓe yeeso makko.
E hino kadi ko haanuɗen andude. Linjiila on no holli: sadaka dammi ɗin ko “mbaadiiji moƴƴereeji aroyaynooɗi… Ko fii waawataa ka ƴiiƴan ga’i na’i e ciikuliiji monta junuubaaji.” (Yahuudiyankeeɓe 10:1, 4) Pellet ƴiiƴan mummunte, waawataa montude junuubu neɗɗanke, ɓay neɗɗanke no ɓuri mummunte hittude yeeso Alla.
Awa tippude e koo ko Linjiila on wi’i ɗoo kon, en waaway faamude wonde dammol lontiingol ɓiɗɗo Ibraahiima on ka layyorde, ko misal fii sadaka ɓurɗo hittude mo Alla tigi addoyta on. Daaluyee Alla on no wi’i fahin wonde baalii lontiingii ɓiɗɗo Ibraahiima on ko misal fii dandoowo laaɓuɗo aroyoowo ka aduna fii ko maaya lonto junuubankeeɓe ɓen. Kala gomɗinɗo mo heɓay yaafuyee Alla on. Awa ko ɗun woni firo fii ngii baalii Donkin. Ko misal fii dandoowo laaɓuɗo mo Alla fodi addugol ka aduna fii ko danda junuubankeeɓe ɓen ɲaawoore makko laaɓunde nden.
E hino fii hiitaango ngon: Hiɗon manditii ko Ibraahiima hiitinoo kon wa ko o ƴawidaynoo e Issaaqa mo makko ka fello ? O wi’uno: « Boobo an, Alla tigi ndaaray fii ngin baalii sunna. » Hiɗon maanditii kadi ko Ibraahima wi’unoo kon ɓawto ko o hirsi baalii ngin lonto ɓiɗɗo makko on ? O wi’i nden nokkuure ɗon: « Faabo Joomiraaɗo on. » Annabi Muusaa winduɗo Tawreeta on kan wi’iri nii: « Ko ɗun wi’antee haa fewndo ɗoo: < Faabo heɓoto ka pelle Joomiraaɗo on. > » Ko honɗun wonnoo fii ɗun? Ko fii honɗun Ibraahiima wi’ani, « Faabo Joommiraaɗo on ? » Ko fii honɗun kadi annabi Muusaa wi’ani: « Faabo heɓoto ka pelle Joomiraaɗo on ? » Musiɓɓe ngal landal no hitti, ɓay hingal wondi e jaabawol wondungol e kibaaru moƴƴo on fii daaluyee Alla, on mo kala e men no haani andude gomɗina ! Awa ko fii honɗun non ɓen annabaaɓe wi’ani: « Faabo Joomiraaɗo heɓoto ka pelle makko ? » Ko ɓay ko Alla tigi longini ɓe konguɗi fii hiitagol wonde e fello goo takko ɗon, o addoyay sadaka goo, ɓurɗo baalii ngii o addannoo Ibraahiima e ɓiɗɗo makko on ngin. Alla jokkitoto woni wirnitangol annabaaɓe makko ɓen eɓɓoore makko fii dandugol aaden bone junuubu.
Ado en lannitaade taariika Donkin on hande, mo kala e men no haani andude wonde: ko duuɓi guluuji ɗiɗi feƴƴi ɓawto Ibraahiima no hiitaade fii sadaka laaɓuɗo ko wonana junubankeeɓe ɓen, Alla timminno ngon hiitaango.
En waawataa yewtude fii ɗun buy hande. Kono ɓen faltiiɓe fii oo dandoowo laaɓuɗo, no andi wonde on ko jiwo mo andaa gorko heɓi mo. On jiwo ko jeyaaɗo e zurriya Ibraahiima e Issaaqa, wano Alla fodirnoo non tigi. On haanuɗo maayude lonto junuubankeeɓe ɓen on, maraa baaba e oo aduna, ko ka aljanna o iwri, o wonda e junuubu Aadama maamaajo men on. On kan wondaa e junuubu hay hay! O aldaa e hojere, ko ɗun si tawanii himo handi e maayugol lonto junuubankeeɓe ɓen. Innde on dandoowo laaɓuɗo no wi’ee: Iisaa. Linjiila on no wi’i en wonde, innde Iisaa nden ko firi: « Ko Alla dandata. » Alla imminno annabaajo goo wi’eteeɗo Yaayaa ko fertoo laawol makko ngol. Ŋande goo Yaayaa haynii Iisaa no ara e makko, tun o ewnii o wi’i: « Ndaaree! E hino baalun Alla ɓooroohun junuubaaji aduna on ɗin ! » (Yuuhanna 1:29)
Ko honɗun non annabi Yaayaa noddirannoo annabi Iisaa « Baalun Alla ? » Ko ɓay annabi Iisaa ko heɓiraa ko fii hibbugol ƴiiƴan mun ɗan fii yaafuyee junuubaaji yimɓe ɓen. Wano dammol ngol maayiri non lonto ɓiɗɗo Ibraahiima on non, ko wano non annabi Iisaa dandoowo on kadi ardi fii maayugol lonto men en fow. Linjiila on no sifanii en no annabi Iisaa newniri ayɓe makko ɓen nanga mo, ɓe fempa mo e hoore legal altindiraangal. E nokkuure ka fempi mo ɗon tigi, ko e nden nokkuure annabi Ibraahiima hirsunoo ngol dammol lonto ɓiɗɗo makko on. Sabu ɗun, dandoowo mo Alla addi on timminii misal donkin ngal. Ko ɗun waɗi, wa ko annabi Iisaa dandoowo on maayaynoo, o ewnino o wi’i: « Fow timmii ! » (Yuuhanna 19:30) Alla sollintiniri sadaka Iisaa dandoowo on, immintingol mo e hakkunde mayɓe ɓen ka ɲallal tammal !
Ka haqqiiqa ko oo dandoowo iwruɗo ka aljanna woni sadaka timmuɗo sakkitoro, on mo annabi Ibraahiima hiitinoo fii mun on ko neeɓi, wa ko o wi’unoo: « Alla tigi ndaaray fii ngin baalii sunna. » Awa en tawii ko annabi Iisaa on, newnuɗo yo ƴiiƴan mun ɗan hibbe ka nokkuure ka annabi Ibraahiima anniyinoo baalii lonto ɓiɗɗo mun on ɗon, ko annabi Iisaa tigi timmini hiitaango Ibraahiima ngon !
Hande wonɗo woo wonɗo, Alla no yamiri en tuubugol junuubaaji men ɗin gomɗinen oo sadaka mo kanko Alla tigi o itti on. Linjiila on no tentini ɗun. Iisaa Almasiihu on tigi ƴettii « junuubaaji men ɗin ka leggal altindiraangal, ɓayru en maayii telen huuwugol junuubu, wuuren ngurndan feewuɗan. Ɓay ko sabu ko o barminaa kon daɗirɗen ! » (Petruusu 1 2:24) En nanii hande no ɓiɗɗo annabi Ibraahiima on jaɓirnoo sadaka mo Alla waɗani mo on. Onon-le, taw si on jaɓii sadaka mo Alla waɗani on kon ?
On jaaraama ko heɗiɗon men kon.
Yo Alla barkin on, kanko Alla yo darja wonan mo haa pooma. En saa’i si Alla jaɓii, hara en yejjitaali konguɗi sakkitori ɗi dandoowo laaɓuɗo Alla on maakani en ko o maayata lonto men ka leggal altindiraangal, o wi’i: « Fow timmii ! » (Yuuhanna 19:30) Aamiina.
Daaluyee Allahu on daalii :
Fii Sadaka mo Almasiihu on Itti on
E hoore ɗun, wonaa Sariya on tigi woni haqiiqaaji aroyaynooɗi ɗin, kono ko mbaadi mun tun. O waawataa few laatinde ɓen ɓadorayɓe non Alla timmuɓe, rewrude e on sadaka gooto jokkondirɗo hitaande woo hitaande. Si o waawayno, harayno neeɓii ko ɓen waɗaynooɓe ɗin sadakaaji acci, harayno ɓe laɓɓinaama nde wootere ko yoni haa poomaa, harayno kadi ɓernde maɓɓe felataa ɓe e telen-ma junuubu woo. Kono, ɗin sadakaaji andintinay en hitaande kala fii junuubaaji ɗin. Ko fii waawataa ka ƴiiƴan ga’i na’i e ciikuliiji monta junuubaaji.
Ko ɗun waɗi, e nder naatugol e nder aduna on, Almasiihu on no wi’i:
«Wonaa sadakaaji maa dokke faalaɗaa,
kono a waɗanii lan ɓandu.
A weltoraali sadaka sunneteeɗo,
maa ko sakkaa fii junuubu.
Awa mi wi’i:
‹E hino lan, mi arii
fii waɗugol faale maa on, yaa an Alla,
wano fii an windori non e nder ndee deftere taggiinde.› »
Himo wi’i taho:
«A yiɗaali e a weltoraali sadakaaji e dokke e sadakaaji sunneteeɗi e sadakaaji fii junuubaaji, waɗiranooɗi no yaadiri e Sariya on.»
E hoore ɗun o wi’i kadi:
«E hino lan, mi arii fii waɗugol faale maa on.»
O ittii aranun ɗun fii sincugol ɗimmun ɗun. Awa, ko sabu faale Alla on laɓɓinaɗen fii wonugol yimɓe makko, rewrude e oo sadaka mo Iisaa Almasiihu on ittiri ɓandu mun ndun tigi nde wootere ko yoni haa poomaa.
Kala yottinoowo sadaka ka Alla no ka gollata ɗon ɲande woo fii waɗugol golle mun diina ɗen, e ittugol sadakaaji gooti ɲande woo, ɗi tawata waawataa ittude junuubaaji few. Almasiihu on non kaɲun, o waɗii sadaka gooto bajjo fii junuubaaji ɗin, yonuɗo haa poomaa, awa kadi himo jooɗii ka sengo ɲaamo Alla, himo sabbii ɗon haa Alla waɗa ayɓe makko ɓen ka ley koyɗe makko. Ko dokkal bajjal o timminiri haa poomaa wonaaɓe laɓɓineede fii wonugol yimɓe Alla ɓen. Ko ɗun Ruuhu Seniiɗo on seeditanii en kadi. Ko fii himo wi’i taho:
«Joomiraaɗo on daali: ‹E hino ahadi ndi mi ƴettodoyta e maɓɓe ndin:
Ɓawto ɗee ɲalaaɗe ɗoo,
mi waɗoyay sariyaaji an ɗin ka ɓerɗe maɓɓe,
mi windoya ɗi ka hakkille maɓɓe.› »
O ɓeyditi e ɗun:
«Mi anditoytaa hande kadi fii junuubaaji maɓɓe ɗin e angal peewal maɓɓe ngal.»
Ko fii ka junuubaaji ɗin yaafaa ɗon, haray alaa ko sakkee fii junuubu.
Fii Gomɗinal Yimɓe ɓen
Ko ɗun waɗi, yo musiɓɓe an, ɓay hiɗen mari hoolaare fii naatugol ka nokkuure hormorde mawnde sabu oo sadaka ƴiiƴan Iisaa ɗan o udditirani en laawol kesol wurngol, rewrungol ka wirngallo, ngon-le ko ɓandu makko ndun, e ɓay kadi hiɗen mari yottinoowo mawɗo wonɗo ka suudu Alla, ɓadoren Alla ɓernde nunɗunde e gomɗinal heewungal pellital, e ɓernde laɓɓinaande kala miijooji bonɗi, e ɓandu lootiraandu ndiyan laaɓuɗan. Wonen catiiɓe tabiti e tama’u mo qirritiɗen on, ko fii Waɗanɗo en ɗin fodaariiji on ko Sella-findeejo. Miijondiranen ko honno waaweten wakkilindirde ka giggol e ka kuuɗe moƴƴe. Wota en terto mottondiral men ngal, wano woɓɓe woowiri non. Kono wakkilindiren fodde hiɗen yi’ude ɲalaande nden no ɓadaade.
Ko fii si en duumike waɗugol junuubu e nder tewaare ɓawto en hendaade gandal goonga on, haray sadaka alaa hande kadi fii junuubaaji, kono ko habbannde ɲaawoore hulɓiniinde e nguleendi yiite hebuliinge sunnugol murtuɓe ɓen. Si goɗɗo bonniino Sariya Muusaa on, o wareteno, o yaafetaake, e hoore seeditoore ɗiɗo maa tato. E miijo mon onon, si goɗɗo hayfinii Ɓiɗɗo Alla on, si o jogitorii ƴiiƴan ahadi ɗan wa ɗan aldaa e fiira, ɗan ɗan o laɓɓiniraa, e si o hoynii Ruuhu Allaahu on, on Jom Sulfu, e hara on miijaaki himo handi e lette ɓurɗe muusude kadi? Ko fii hiɗen andi on Wi’uɗo: «Ko min yottagol woodani, ko min yoɓoyta», e hoore ɗun: «Joomiraaɗo on ɲaaway jamaa mun on.» No hulɓinii yanugol e juuɗe Alla Wuuruɗo on!
Anditee liddu ɗun ka saa’iiji arani, ɓawto Alla ndayginande on, on ŋaɲɲino satteende tiiɗunde e nder tippiro muusungo. Ko fii e saa’i goo on hoynano, cukkaɗon e kene, e saa’i goo jonnindirɗon juuɗe e ɓen waɗiranooɓe wano non. E hoore ɗun, yurmaɗon sokaaɓe ɓen, jaɓuɗon kadi e nder weltaare yo on jatte keyeeji mon ɗin, sabu andugol mon hiɗon mari keyee ɓurɗo moƴƴude, luttoowo. Awa wota on accitu hoolaare mon addaynde mbarjaari mawndi nden. Ko fii hiɗon haani ŋaɲɲaade, fii, nde timminoyɗon faale Alla on, yo on hendoyo ko o fodi on kon.
Ko fii e nder saa’ihun nii:
«Haanuɗo arude on aray, neeɓataa.
Feewuɗo an on non wuuriray gomɗinal.
Kono si o yiltitike,
wonkii an kin weltanoytaako mo.»
Enen-le hinaa en yiltorooɓe ɓaawo fii hayrugol, kono ko en gomɗinɓe fii dandegol.

Hara hiɗon faalaa yo goɗɗo torodu e maa ?
Yewtirdee e men ka Messenger